Prawo autorskie (z ang. copyright) wchodzi w skład szerszej kategorii, jaką jest prawo własności intelektualnej. Do tej grupy zaliczamy również prawo własności przemysłowej, które reguluje między innymi tematykę patentów, wynalazków i znaków towarowych. Aktem traktującym o prawach autorskich jest ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: „Pr.Aut.”).
Pokaż więcej

Od bazgrołów do utworów

Tworzyć może każdy, z lepszym lub gorszym skutkiem. Z punktu widzenia prawa autorskiego nie ma znaczenia, czy utwór jest uznawany za wartościowy lub czy posiada walory estetyczne. Utworem jest bowiem każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (art.1 Pr.Aut).

Przykłady:

  • tekst, który został wydrukowany, wygłoszony ustnie bądź umieszczony na stronie internetowej, jak również ten przechowywany na dysku,
  • rysunek 5-letniego dziecka, jak uznane dzieło sztuki,
  • fotografie wykonane w celach zarobkowych oraz te amatorskie – wykonywane bez zamiaru ich rozpowszechniania.

Należy jednocześnie pamiętać, że ochroną prawnoautorską nie są objęte odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne. Wynika to z faktu, że są one traktowane jako elementy rzeczywistości o charakterze obiektywnym, które co najwyżej można odkryć, a nie stworzyć.

Rodzaje utworów

Wśród utworów możemy wyróżnić utwory zależne, czyli wszelkie tłumaczenia, przeróbki, adaptacje utworów oryginalnych. Należy pamiętać, że rozpowszechnianie utworów zależnych wymaga zgody autora oryginalnego dzieła.

Przykład: zarówno oryginalna książka, jak i jej filmowa adaptacja będą chronione prawami autorskimi.

Pojęcie utworu należy rozróżnić od nośnika utworu, którym jest przykładowo pendrive, na którym został zapisany utwór w postaci maszynopisu książki. Co prawda ustawa nie wymaga, by utwór posiadał materialny nośnik, ale taka sytuacja może stwarzać problemy dowodowe przy ewentualnym dochodzeniu roszczeń przez twórcę.

Przykład: opowiedzenie komuś swojego niezanotowanego kawału, zaśpiewanie piosenki bez utrwalenia jej zapisu nutowego.

Czy jestem twórcą?

Twórcą może być wyłącznie osoba fizyczna posiadającą zdolność prawną - dlatego jak na razie osoby prawne, zwierzęta, sztuczna inteligencja nie mogą stworzyć utworu w świetle prawa. Nazwisko twórcy powinno być uwidocznione na utworze lub podane do publicznej wiadomości przy jego rozpowszechnieniu.

Sam proces tworzenia utworu powinien cechować się twórczym wkładem i wysiłkiem intelektualnym twórcy. Przykładowo fotografia obrazu oglądanego w muzeum nie jest utworem, chyba że posiada element artystyczny np. przy wykonywaniu fotografii zastosowano niekonwencjonalne kadrowanie.

Prawa związane z utworem

Prawa autorskie to ogół praw przysługujących twórcy utworu. Nie jest to jednak kategoria jednolita. Dzielimy je na:

  • prawa autorskie osobiste,
  • prawa autorskie majątkowe.

Prawa autorskie osobiste są nieograniczone w czasie, niezbywalne, przysługują bez konieczności dokonywania jakiejkolwiek rejestracji lub opłaty. Ochrona prawnoautorska powstaje z chwilą ustalenia utworu, czyli decyzji twórcy o podzieleniu się swoją pracą z innymi osobami. Twórca zawsze ma więź ze swoim utworem - dlatego nie możemy oznaczać utworu np. książki cudzym imieniem i nazwiskiem, ani przypisywać go sobie, gdyż będzie stanowić to plagiat.

Prawa autorskie osobiste chronią przykładowo:

  • autorstwo utworu,
  • oznaczenie utworu imieniem, nazwiskiem, pseudonimem lub udostępnienie go anonimowo,
  • nienaruszalność formy i treści utworu oraz jego rzetelne wykorzystanie,
  • nadzór nad sposobem korzystania z utworu.

W razie zagrożenia bądź naruszenia praw osobistych twórca może żądać:

  • zaniechania naruszania,
  • usunięcia skutków naruszenia (np. poprzez złożenie oświadczenia w odpowiedniej treści i formie),
  • zasądzenia zadośćuczynienia,
  • zobowiązania sprawcy do uiszczenia sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Po śmierci twórcy z takimi roszczeniami może co do zasady wystąpić: jego małżonek, zstępni, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa lub stowarzyszenie twórców (art. 78 Pr.Aut.).

Prawa autorskie majątkowe są natomiast zbywalne, ograniczone w czasie i podlegają dziedziczeniu. Co do zasady wygasają po 70 latach od śmierci twórcy, a w nielicznych przypadkach po 70 latach od chwili rozpowszechnienia utworu. Po tym czasie utwór trafia do tzw. domeny publicznej.

Prawa autorskie majątkowe chronią w szczególności:

  • prawo do korzystania z utworu,
  • prawo do rozporządzania utworem na wszystkich polach eksploatacji,
  • prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

W razie naruszenia praw majątkowych uprawniony (niekoniecznie twórca) może żądać:

  • zaniechania naruszania,
  • usunięcia skutków naruszenia (np. również poprzez złożenie oświadczenia w odpowiedniej treści i formie),
  • naprawienia wyrządzonej szkody,
  • wydania uzyskanych korzyści.

Umowa przenosząca prawa majątkowe lub licencja na korzystanie z praw autorskich

Jako że autorskie prawa majątkowe mogą być przeniesione na inny podmiot, twórca może zawrzeć następujące rodzaje umów dotyczących praw autorskich majątkowych:

1. umowa przenosząca prawa majątkowe, która zawsze powinna być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności,

2. umowa o korzystanie z utworu (zwana też umową licencyjną):

a. wyłączna, gdzie jest tylko jeden licencjobiorca (umowa ta musi być zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności),

b. niewyłączna, gdzie licencjobiorców jest wiele (umowa ta może być zawarta w dowolnej formie).

Zwykle umowy te przewidują wynagrodzenie, które może zostać podwyższone przez sąd w szczególnych sytuacjach (art. 44 Pr.Aut.). Nieodpłatny charakter takiej umowy jest dopuszczalny, ale musi być wyraźnie w niej określony. W umowie należy dokładnie wyszczególnić pola eksploatacji, na których następuje przeniesienie praw majątkowych twórcy. Należy bowiem unikać przyznawania uprawnionemu z umowy szerszych praw niż jest to konieczne.

Pola eksploatacji praw autorskich

Pole eksploatacji to płaszczyzna wykorzystania zapisu i dystrybucji utworu.

Przykład: utrwalanie i zwielokrotnianie utworu, obrót oryginałem.

W praktyce częsta wątpliwość dotyczy autorstwa utworów tworzonych przez pracowników w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Jeśli ustawa bądź umowa o pracę nie stanowią inaczej, to prawa autorskie majątkowe przysługują w tym przypadku jego pracodawcy (art. 12 Pr.Aut.). Pracodawca nabywa na własność również nośnik, na którym utwór utrwalono.

W pewnych przypadkach copyrights (ochrona autorska) ulega ograniczeniu w takim zakresie, że nie jest konieczne uzyskiwać zezwolenia twórcy na korzystanie z jego utworu (art. 23 – 35 Pr.Aut.). Wśród takich sytuacji możemy wyróżnić przykładowo:

  • prawo do korzystania z utworu w ramach dozwolonego użytku osobistego,
  • prawo przedruku,
  • prawo cytatu,
  • prawo parodii, karykatury,
  • prawo do korzystania z informacji zawartych w publicznych przemówieniach, wykładach i kazaniach.

Niekiedy spotkamy się z utworami opatrzonymi charakterystycznym znakiem copyright (©) wywodzącym się ze Stanów Zjednoczonych. Jego użycie ustala nasze prawa autorskie względem danego utworu. Obecnie zastosowanie tego znaku nie jest konieczne ze względu na konwencję berneńską o ochronie dzieł literackich i artystycznych, którą oprócz Polski ratyfikowało aż 176 innych państw. Stanowi ona, że stworzenie utworu jest wystarczające do przyznania twórcy praw autorskich, a tym samym znak copyright jest dziś przeważnie stosowany jedynie z ostrożności. Potwierdza on przyznane nam przez ustawę prawa, ale oznaczenie nim cudzego utworu bądź twórczości, która nie spełnia kryteriów utworu nie wywoła żadnych skutków. W nielicznych państwach, które powyższej konwencji nie ratyfikowały, znak copyright (wszelkie prawa zastrzeżone) nadal jest niezbędny do powstania praw autorskich.

0
/ 5
(liczba głosów: 
0
)
Twoja ocena

Nasi Partnerzy

logo
logo
logo
logo
logo
logo
logo
logo
logo
logo
logo
logo
logo
logo